خدمات رایگان تشخیص سل در ۴۸۵ آزمایشگاه کشور انجام می‌شود

وی ادامه داد: در سطح بالاتر، ۹ آزمایشگاه قطب منطقه‌ای فعال است که علاوه بر میکروسکوپی و کشت، خدمات بررسی مقاومت دارویی را نیز ارائه می‌دهد. همچنین آزمایشگاه مرجع کشوری سل در بیمارستان مسیح دانشوری مستقر است. حفظ و تقویت این شبکه آزمایشگاهی، که طی سالیان گذشته شکل گرفته و به‌تدریج توسعه یافته است، به‌ویژه با توجه به ضرورت تشخیص سریع‌تر بیماری و شناسایی مقاومت دارویی، اهمیت زیادی دارد.

حرکت به سوی روش‌های سریع‌تر و دقیق‌تر تشخیص سل

مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درباره روش‌های سریع‌تر و دقیق‌تر تشخیص بیماری سل بیان کرد: در سال‌های اخیر، روش‌های مولکولی تشخیص سل توسعه یافته‌ که امکان شناسایی سریع‌تر بیماری را فراهم می‌کند. در برخی از این روش‌ها، نتیجه آزمایش در کمتر از یک ساعت و نیم آماده می‌شود و علاوه بر شناسایی مایکوباکتریوم توبرکلوزیس، می‌توان مقاومت به برخی داروهای اصلی ضدسل را نیز بررسی کرد.

وی ادامه داد: در روش کشت، اگرچه یکی از روش‌های مهم تشخیص سل است، اما آماده‌شدن نتیجه آن ممکن است چند هفته و گاهی یک تا دو ماه طول بکشد که این تاخیر می‌تواند تشخیص به‌موقع و شروع درمان را با مشکل مواجه کند؛ بنابراین فناوری‌های نوین با استفاده از روش‌های مولکولی، امکان تشخیص سریع‌تر و تصمیم‌گیری درمانی مناسب‌تر را فراهم می‌کند و در نتیجه می‌تواند در بهبود پیامدهای درمان و کاهش انتقال بیماری نقش موثری داشته باشد.

چالش‌های دسترسی به فناوری‌های نوین تشخیصی

ناصحی درباره چالش‌های دسترسی کشور به فناوری‌های نوین تشخیص بیماری سل اظهار کرد: یکی از ابزارهای نوین تشخیصی که در برنامه کنترل سل در کشور ما نیز به کار گرفته شده است، دستگاه های جین‌اکسپرت (GeneXpert) است هرچند در سال‌های اخیر، روش‌های مولکولی دیگری نیز در دنیا توسعه یافته‌ که برخی از آن‌ها، از جمله فناوری‌های ساخت هند، مجوز سازمان جهانی بهداشت را دریافت کرده‌است.

وی ادامه داد: با وجود اهمیت این فناوری‌ها، تامین تجهیزات و مواد مصرفی آن‌ها در ایران با محدودیت‌هایی مواجه است. بخشی از تجهیزات جین‌اکسپرت با دشواری وارد کشور شده‌ و تامین کیت‌های مورد نیاز نیز به دلیل هزینه بالا، نوسانات نرخ ارز و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها با مشکلات متعددی همراه است. از سوی دیگر، محدودیت در فروش مستقیم تجهیزات به ایران و نبود خدمات پشتیبانی متعارف از سوی برخی شرکت‌ها، نگهداری و بهره‌برداری پایدار از این دستگاه‌ها را دشوار می‌کند.

مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: تا سال گذشته، هزینه هر تست جین‌اکس‌پرت حدود ۱۴ دلار بود. حتی با فرض ثبات قیمت دلاری، نوسانات نرخ ارز می‌تواند هزینه‌های ریالی برنامه را به‌شدت افزایش دهد و برنامه‌ریزی برای تامین مستمر مواد مصرفی را دچار اختلال کند.

وی افزود: اکنون ۶۷ دستگاه جین‌اکسپرت فعال در کشور داریم و ۸ دستگاه دیگر نیز وارد شده‌ است. این تجهیزات در آزمایشگاه‌های قطب، آزمایشگاه‌های کشت و برخی مراکز مستقر در مناطق با بار بالاتر بیماری سل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اولویت‌بندی استفاده از آزمایش‌های مولکولی

ناصحی گفت: از نظر فنی، مطلوب است که در صورت شک به بیماری سل، از ابتدا از روش‌های سریع مولکولی استفاده شود، اما با توجه به هزینه بالای آزمایش‌ها و محدودیت منابع، اجرای این رویکرد برای همه افراد مشکوک در کشور امکان‌پذیر نیست؛ بنابراین در الگوریتم کشوری تشخیص سل، استفاده از روش‌های مولکولی بر اساس شرایط بالینی و عوامل خطر اولویت‌بندی شده است. برای مثال، در افراد مشکوک به سل که هم‌زمان عوامل خطری مانند ابتلا به اچ‌آی‌وی یا دیابت دارند، استفاده از روش جین‌اکسپرت در کنار سایر روش‌های تشخیصی توصیه می‌شود.

وی ادامه داد: هدف از این رویکرد آن است که ضمن استفاده موثر از منابع محدود، افرادی که بیش از دیگران به تشخیص سریع نیاز دارند، در اولویت قرار گیرد.

جایگاه و نقش بخش خصوصی در برنامه کنترل سل

مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درباره مشارکت بخش خصوصی در برنامه کنترل بیماری سل بیان کرد: مشارکت بخش خصوصی اعم از بالینی و پاراکلینیک در برنامه‌های کنترل بیماری‌ها، از جمله سل، یک ضرورت انکار ناپذیر است. شبکه آزمایشگاهی تشخیص سل در کشور، بر اساس سطوح مختلف خدمات، سازمان‌دهی شده است. بخشی عمده آزمایشگاه‌هایی که در حال حاضر به ارائه خدمت استاندارد و رایگان مشغول هستند در درون ساختار شبکه بهداشتی کشور قرار دارد.

وی ادامه داد: آزمایشگاه‌های خصوصی نیز به شرط التزام به سه شرط می‌توانند در حوزه سل فعالیت کنند. نخست، آزمایشگاه‌ها باید از آموزش تخصصی و الزامات ایمنی زیستی لازم برخوردار باشند. دوم، موارد شناسایی‌شده سل را مطابق ضوابط به نظام مراقبت بیماری‌ها گزارش کنند و سوم، امکان نظارت کارشناسی بر عملکرد آن‌ها فراهم باشد.

ناصحی افزود: اگرچه در حال حاضر برخی آزمایشگاه‌های خصوصی، به‌ویژه مراکز شناخته‌ شده، موارد سل را گزارش می‌کنند، گزارش‌دهی در همه آزمایشگاه‌ها به‌صورت مطلوب انجام نمی‌شود. به همین دلیل، از حدود ۱۵ سال پیش، تصمیم گرفته شد داروهای ضد سل در داروخانه‌های سطح شهر عرضه نشود و تامین این داروها از طریق نظام بهداشتی دولتی انجام گیرد.

وی توضیح داد: اهمیت این تصمیم فقط از منظر اطمینان از گزارش‌دهی و ثبت همه موارد شناسایی شده نبود؛ در واقع ما نگران رخداد پیامدهای نامطلوب درمان سل در بیماران بودیم، زیرا درمان سل طولانی مدت است و بیماران مبتلا به سل ممکن است چند هفته پس از شروع درمان، به دلیل کاهش علائم و بهبود نسبی وضعیت عمومی، تصور کنند که بهبود یافته‌اند و درمان را قطع کنند و ما می‌دانیم قطع زودهنگام درمان می‌تواند به شکست درمان و در برخی شرایط به بروز مقاومت دارویی منجر شود. بنابراین لازم است همه بیماران شناسایی‌ شده در نظام بهداشتی ثبت شوند، تحت پیگیری قرار گیرند و درمان را مطابق دستورالعمل‌های مربوطه تکمیل کنند.

مدیر کشوری برنامه کنترل سل، جذام و عفونت‌های حاد تنفسی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: سازوکار محدود کردن ارائه داروهای ضد سل به شبکه بهداشتی کشور، کمک کرد که حتی در صورت گزارش‌نشدن برخی موارد از سوی آزمایشگاه‌های خصوصی، دسترسی بیماران به دارو از مسیر مشخصی انجام شود و امکان پیگیری درمان آن‌ها فراهم باشد.