داروهای گیاهی عوارض کم اثرات پایدار

به گزارش سرویس اجتماعی مملکت آنلاین ، برای همگان این یک سوال است که تفاوت بین داروهای گیاهی و شیمیایی چیست و کدام یک بر دیگری ترجیح و برتری دارند و یا اینکه چرا درباره‌ی داروهای شیمیایی و طرز استعمال آن‌ها، این همه هشدار وجود دارد؟

برای اطلاع از تفاوت این دو دسته دارو باید ساختار ترکیبی آن‌ها را با یکدیگر مقایسه کرد.

داروهای شیمیایی که به آن، داروهای مصنوعی یا سنتزی نیز گفته می‌شود دارای تعداد معدودی ماده هستند. در بسیاری از داروهای شیمیایی تنها یک ماده‌ی موثر وجود دارد و برای ساخت قرص، قطره، کپسول، شربت و اشکال دیگر آن‌ها، از چند ماده‌ی شیمیایی دیگر کمک گرفته می‌شود و این مواد نقش پرکننده، چسباننده، رقیق‌کننده، بازکننده و روکش‌دهنده را به عهده دارند. در واقع، بسیاری از عوارض جانبی داروها نیز مربوط به همین مواد کمکی است. این داروها، دارای اثرات قوی و سریع هستند و در عین حال دارای عوارض جانبی نیز می‌باشند. اصولا هر چه دارو دارای اثرات قوی و سریع‌تر باشد به همان اندازه عارضه جانبی بیشتری را داراست. این عوارض به دلیل آن که برخلاف میل انسان است و به طور ناخواسته در کنار منافع این نوع داروها وارد بدن انسان می‌شود، «عارضه جانبی» نامیده می‌شود. تفسیر دیگر این که، هر ماده دارای چندین اثر است که بعضی برای ما اثرات مثبت و بعضی منفی هستند و به همین دلیل تقریبا همه‌ی داروهای شیمیایی دارای عوارض خوب و بد هستند. بزرگ‌ترین مزیت داروهای شیمیایی تاثیر قوی و سریع آن‌هاست؛ در عوض بزرگ‌ترین عیب آن‌ها نیز همان عوارض جانبی آن‌هاست که در بعضی موارد می‌تواند خطرات جدی و غیرقابل برگشتی را ایجاد کند. در واقع در عصر جدید، مردم با دیدن تاثیر سریع بسیاری از داروهای شیمیایی در تسکین آلام و دردهای خود، به سرعت فریفته‌ی این داروها شدند و به دلیل آن که نسبت به عوارض جانبی این گونه داروها بی‌اطلاع بودند، کم‌کم، گیاهان دارویی را به فراموشی سپردند.

داروهای گیاهی برعکس داروهای شیمیایی حاوی تعداد بسیار زیادی ماده هستند که همگی با سرشت و طبیعت وجود انسان سازگاری دارند. همچنین در عصاره‌ی گیاهان، گاهی تا بیش از هزار ماده وجود دارد که بعضی مواد اصلی و بعضی فرعی می‌باشند و بسیاری از مواد فرعی در جلوگیری از عوارض جانبی مواد اصلی موثرند. از طرف دیگر، بسیاری از این مواد آثار محافظت کبد، قلب، خنثی‌کننده‌ی رادیکال‌های آزاد، ضداکسیدان، خنثی‌کننده‌ی سموم بدن و یا اثرات سینرژیسمی و آنتاگونیستی مواد اصلی را دارا هستند؛ از این رو با توجه به تعداد مواد و اثرات و مکانیسم‌های مختلف، داروهای گیاهی اصولا دارای سرعت کُند، عوارض کم و اثرات پایدار هستند. باید به این مطلب نیز اشاره کرد که تنها اشکال مایع داروهای گیاهی (قطره‌ها) مزه‌ی آن‌هاست. قطره و شربت‌های شیمیایی با افزودن مواد شیمیایی خوش‌مزه، دارای مزه‌ی مطلوب می‌شوند؛ در حالی که به قطره‌های گیاهی هیچ گونه ماده‌ای به عنوان خوش‌مزه‌کننده افزوده نمی‌شود؛ زیرا ممکن است در پایداری و اثرات آن‌ها تداخل ایجاد کند.

امروزه، نمونه‌ی بارز تاثیر مخرب داروهای شیمیایی را می‌توان در حوزه‌ی روان‌درمانی مشاهده کرد. در واقع می‌بینیم که بشر امروز برای فرار از پریشانی‌ها و افسردگی‌های عصر جدید، به استعمال داروهایی پناه برده که برای او چیزی جز تخریب روح و روان‌ لطیفش را در بر ندارد و این در حالی است که برخی از گیاهان دارویی که از دیرباز در طب‌سنتی ایران تجویز می‌شده، چنان تاثیر شگفت‌انگیزی در درمان این گونه بیماری‌ها دارد که علاوه بر تلطیف روح، آرامش را برای فرد به ارمغان می‌آورد.

تفاوت گیاهان دارویی و داروهای گیاهی

گیاهان دارویی که در کل جهان به شکل‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند، شامل قسمت‌هایی از گیاهانی هستند که جنبه‌ی داوریی و درمانی دارند. این‌گونه گیاهان بعد از چیدن، به شیوه‌ها و روش‌های مختلف، فرآوری می‌شود و در معرض استفاده قرار می‌گیرد. در بعضی موارد از کل گیاه که شامل ساقه، برگ، گل، میوه و دانه است استفاده می‌شود. این فرآورده‌ها تحت نام Medicinal plants, Medicinal herbs و یا Herbal medicine در دنیا مشهور هستند. فرآورده‌های مذکور می‌توانند به صورت، گیاه خشک‌شده، عصاره، اسانس و ... مورد استفاده قرار گیرند.

داروهای گیاهی شامل داروهای فرموله‌شده مانند قرص، کپسول، شربت، قطره و ... از کل گیاه یا قسمت‌هایی از آن گیاه به دست می‌‌آید. برای این منظور از گیاه با محلول‌های هیدروالکلی (آب و الکل) عصاره‌گیری به عمل می‌آید و عصاره‌ی به دست آمده با تنظیم غلظت و مواد موثر می‌تواند تبدیل به شربت یا قطره شود و یا به حالت غلیظ و خشک‌شده، به صورت اشکال جامد مانند قرص و کپسول تبدیل شود. این‌گونه داروها که به نام داروهای دوزاژفرم معروف هستند حاوی مقادیر معینی از ماده‌ی موثر هستند و بر حسب یکی از مواد مهم، استاندارد می‌شوند و شامل ضوابط و مقررات داروها هستند. فروش اکثر این داروها به علت بی‌خطری یا کم‌خطری، بدون نسخه مجاز است و به آن‌ها داروهای OTC می‌گویند. بعضی از این‌گونه محصولات نیز شامل ضوابط دارو نیستند و جزو مکمل‌های موادغذایی هستند که دارای شرایط ساده‌تری از نظر تولید و مصرف هستند. مکمل‌های غذایی می‌تواند خارج از داروخانه به فروش برسند و نیازی به نسخه ندارند اما با وجود این، نباید در استفاده آن‌ها زیاده‌روی کرد.

تاثیر شرایط محیط بر خواص گیاهان دارویی

کمیت و کیفیت مواد موثر و در نتیجه آثار درمانی گیاهان دارویی، بستگی به شرایط زندگی و رشد گیاهان دارد. این عوامل شامل درجه حرارت محیط، رطوبت، میزان آفتاب، جنس زمین و ارتفاع محل رشد هستند.

درجه حرارت محیط

درجه حرارت محیط در مناطق مختلف، متفاوت است. به طور مثال در ایران در فصول مختلف از حداقل 35 درجه در زمستان تا حدود 50 درجه در تابستان تغییرات درجه‌ی حرارت وجود دارد که از ویژگی‌های ارزشمند اقلیم ایران است. همین امر باعث شده تا تنوع کم‌نظیری از گیاهان را در ایران داشته باشیم.

رطوبت

میزان رطوبت در مناطق کویری و خشک، سواحل، جنگل‌ها، نواحی کوهستانی و دشت‌ها با هم متفاوت است. با وجود این که حیات هر موجود و گیاه وابسته به آب است ولی میزان نیاز هر کدام به آن، تفاوت دارد. گیاهانی در کویرها وجود دارند که با کمترین میزان باران و آب، دارای بهترین مواد موثر هستند؛ مثلا اسانس گیاهان نواحی خشک، کیفیت بهتری نسبت به مناطق مرطوب و بارانی دارد؛ زیرا شبنم و باران می‌تواند مقداری از اسانس گیاهان را بشوید و کیفیت آن‌ها را تغییر دهد؛ در صورتی که در نواحی خشک آن پدیده وجود ندارد. نمونه‌ی قابل ذکر این موضوع، اسانس گل‌های محمدی در قمصر کاشان است. نمونه‌ی‌ دیگر قابل توجه، گیاه ختمی است. در ریشه‌ی گیاه ختمی مقدار زیادی موسیلاژ (حدد 8 تا 12 درصد وزنی) وجود د ارد که چنانچه آبیاری بیش از اندازه انجام شود، قسمتی از موسیلاژ آن به همراه آب به زمین منتقل می‌شود؛ از این رو با وجود این که در اکثر موارد، هر چه آب به گیاه داده شود برای رشد آن بهتر است، ولی در مورد مواد موثر آن چنین نیست.

میزان آفتاب

اصولا عمل فتوسنتز و اکثر تغییر و تبدیل‌های مواد در گیاهان، با آفتاب صورت می‌گیرد. وجود آفتاب از ارکان اصلی رشد و نمو گیاه و تولید مواد موثر در آن است. با توجه به این موضوع اکثرا گیاهان نواحی شرق دنیا که از آفتاب بیشتری بهره‌مند هستند، از نواحی غربی بهترند. به پیروی از همین اصل، اکثر گیاهان ایران با توجه به ‌آفتاب فراوان، از مرغوبیت بیشتری برخوردارند.

جنس زمین

زمین در نواحی مختلف حاوی املاح کاملا متفاوت است. با توجه به این که ریشه‌ی هر گیاه در خاک وجود دارد و از این راه تغذیه می‌کند، وجود املاح مورد لزوم گیاه در رشد و نمو، کمیت و کیفیت مواد موثر، سرنوشت‌ساز است. گاهی دیده می‌شود که گیاهانی دارای رشدی خوب در زمین‌های مختلف هستند ولی از نظر مواد موثر دارویی، متفاوت هستند.

جنس خاک برای تولید مواد موثر و در نتیجه اثرات ایده‌آل گیاه از عوامل اصلی است. این موضوع را نمی‌توان از شکل گیاه تشخیص داد؛ به همین دلیل گیاهان همسان که در بازار وجود دارند، دارای آثار یکسانی نیستند و حتی ممکن است بدون اثر (Non officinale) نیز باشند.

از این رو، برای کشت‌های وسیع صنعتی باید آزمایش خاک صورت گیرد تا مناسب بودن محل برای رشد گیاه مشخص شود. مثلا در شمال کشور گیاهانی نظیر چای یا برنج با وجود فواصل نزدیک محل کشت، دارای کیفیت‌های مختلفی هستند.

ارتفاع محل

اصولا خانواده‌های گیاهی گوناگون در بلندی‌های مختلفی رشد می‌کنند؛ مثلا اکثر گیاهان خانواده‌ی جعفری در ارتفاعات 1500 متر از سطح دریا به بالا، دارای رشد خوبی هستند. مسئله‌ی ارتفاع محل رشد نه تنها در ادامه زندگی گیاه اهمیت دارد، بلکه در کمیت و کیفیت مواد آن نیز تاثیرگذار است. از دلایل دیگر وجود تنوع گیاهان در ایران، نامسطح بودن و وجود ارتفاعات مختلف در این سرزمین است؛ به گونه‌ای که وجود دو رشته‌کوه البرز و زاگرس در کشورمان، محیط بسیار استثنایی و در خور توجهی را برای پرورش انواع گیاهان دارویی پدید آورده است.