تاثیر خواب و بیداری بر مزاج بدن

به گزارش سرویس اجتماعی مملکت آنلاین ، بیداری طولانی، مانند حرکت، موجب افزایش گرمی و خشکی می‌شود،‌ بدن را خسته و سست، فکر و اندیشه‌ی انسان را ضعیف و قدرت هضم غذا را کم می‌کند؛ در حالی که خواب معتدل، مانند سکون، به بدن رطوبت می‌بخشد و باعث قوت افعال طبیعی بدن و افزایش جوهر روح می‌شود. هنگامی که فرد می‌خوابد، تحلیل روح به واسطه‌ی آرامش و عدم اشتغال به کارهای بیرون از بدن، کمتر می‌شود و در عوض هضم غذا کامل‌تر و زودتر انجام شده و در نتیجه روح در بدن تولید می‌‌شود و به همین دلیل هنگامی که فرد بیدار می‌شود، سرحال بوده و حواس‌های پنج‌گانه قوی‌تر، و فکر و اندیشه بازتر، و بدن قوی‌تر است.

حکیم سیداسماعیل جرجانی معتقد است که چون علت ایجاد خواب از مغز است، پس فواید خواب و آرامش ناشی از آن نیز در مغز بیشتر از دیگر اندام‌ها است و به همین صورت، ضرر بی‌خوابی بیش از همه شامل مغز شده و فکر و اندیشه را تباه کرده و جنون و بیماری‌های دیگر مغزی را پدید می‌آورد. البته این به آن معنی نیست که دیگر اعضای بدن از خواب بهره نمی‌برند بلکه خواب باعث افزایش هر سه قوه و روح طبیعی، حیوانی و نفسانی می‌‌شود. به همین جهت است که با خوابیدن، هضم بهتر می‌شود و ضعفی که ناشی از خستگی و فعالیت بدنی یا جماع یا حتی غضب و اعراض نفسانی باشد، برطرف می‌شود.

در خواب علاوه بر این که هضم و جذب غذا بهتر انجام می‌شود، آماده‌سازی مواد عامل بیماری جهت دفع از بدن نیز بهتر صورت می‌گیرد؛ چون حرارت غریزی از توجه به خارج باز داشته شده، به درون بدن و هضم مواد زائد و تباه می‌پردازد. پس در بیماری‌های زیر می‌توان از خواب معتدل به عنوان یکی از روش‌های درمانی بهره برد:

1. بیماری‌هایی که در اثر ضعف هضم ایجاد شده باشند.
2. بیماری‌هایی که به واسطه‌ی آن‌ها هضم دچار اشکال شده است.
3. بیماری‌هایی که موجب حرکت و به هیجان آمدن اخلاط و مواد در بدن می‌شوند.
4. پیشگیری‌ از قی‌های مکرر و شدید یا درمان آن‌ها.
5. بیماری‌هایی که در اثر غلظت اخلاط ایجاد شده و قرار باشد خلطی در بدن رقیق شده و یا تحلیل پذیرد.

البته در برخی بیماری‌ها مانند غلبه‌ی بلغم یا رطوبت زیاد، بنا به تشخیص پزشک می‌توان از کم خوابیدن نیز برای درمان استفاده کرد.

همان‌گونه که گفته شد، در خواب، روح طبی به داخل بدن نفوذ می‌کند. پس در خواب، ظاهر بدن سرد و داخل آن گرم می‌شود. بیداری برعکس خواب است و ظاهر بدن را گرم و داخل را سرد می‌کند. اما مدت خواب نیز در تاثیر بر مزاج بدن موثر است. اگر زمان خواب کوتاه باشد، داخل بدن را علاوه بر گرمی، رطوبت نیز می‌بخشد؛ چون گرمایی که در داخل بدن ایجاد می‌شود، باعث ذوب شدن برخی مواد زائد شده و مقداری رطوبت ایجاد می‌کند؛ ولی اگر زمان خواب طولانی باشد، ذوب شدن مواد به صورت غیرطبیعی ادامه می‌یابد. یعنی پس از اینکه مواد زائد بدن ذوب شد، مواد اصلی و رطوبات طبیعی بدن شروع به ذوب شدن خواهند کرد؛ در نتیجه بدن رطوبات اصلی خود را از دست داده و خشک می‌شود، به ویژه اگر فرد گرسنه خوابیده باشد از سویی این ذوب شدن غیرطبیعی باعث خاموش شدن حرارت غریزی بدن و در نتیجه در خواب‌های طولانی، بدن سرد و خشک می‌‌شود.

کم خوابیدن یا نخوابیدن نیز موجب تحلیل روح و حرارت غریزی بدن می‌شود؛ چون مقداری از روح که در طی بیداری کم شده است، به دلیل کم‌خوابی جایگزین نمی‌شود و به تدریج که این کم شدن‌ها ادامه می‌یابد، باعث کاهش حرارت غریزی بدن (مشعل وجودی انسان) می شود. همچنین از آنجا که کم‌خوابی، هضم را ضعیف می‌کند، ضعف هضم نیز باعث کاهش خون می‌شود و کاهش خون موجب کاهش روح، در نتیجه کم شدن حرارت غریزی را تشدید خواهد کرد. پس بی‌خوابی سلامتی را به سرعت زائل کرده، قوای بدن را تحلیل برده و موجب پیری زودرس می‌شود. کسانی که به مشاغل فکری و بدنی سخت مشغول هستند، اگر به قدر مناسب نخوابند، بی‌هیچ شک و شبهه‌ای قوای بدنی خود را به زودی ضایع کرده، به بیماری‌های مهلک مبتلا خواهند شد.

پس بیداری زیاد و شب‌نخوابی، بدن را خشک و مزاج مغز را فاسد می‌کند و در صورت زیاد، باعث ایجاد خشکی مغز و سوختن اخلاط می‌شود. اما خواب زیاد نیز زیان‌آور است و کسانی که زیاد می‌خوابند، به تدریج دچار سستی در بدن و ضعف در ذهن و حواس می‌شوند و به بیماری‌های مختلف مبتلا خواهند شد؛ بنابراین تلاش کنیدکه در ساعت مشخصی به رخت‌خواب بروید و در ساعت مشخصی از خواب بیدار شوید و کوشش کنید که تغییر این ساعت بیش از نیم ساعت نباشد.

جدول1: تاثیر مدت خواب بر مزاج بدن

بدن در هر ساعتی از زمان خواب، مشغول انجام عملی برای دفع مواد زائد و تباه است تا فرد، با بدنی پاک و آرام بیدار شود و پر نشاط و فعال به انجام کارهای روزانه‌اش بپردازد:

جدول 2: عملکرد بدن در زمان خواب مناسب

دیر خوابیدن و دیر بلند شدن از خواب باعث می‌شود که مواد سمی به طور موثر از بن دفع نشوند. در روزهای تعطیل، بسیاری از افراد تا دیرهنگام بیدار می‌مانند و صبح تا دیرهنگام می‌خوابند و پس از پایان تعطیلات با خستگی به محل کار برمی‌گردند، چون اعمال بدن‌شان دچار سردرگمی شده و نظم طبیعی آن مختل شده است. عصبانیت و ناراحتی‌های بدون علت صبحگاهی، در اثر کم و زیاد شدن مواد شیمیایی بدن است؛ مثلا در ساعات نخستین صبح، کورتیزول در بدن به شدت افزایش می‌یابد تا فرد به موقع بیدار شود و نشاط لازم را در طول روز داشته باشد. پس در صورت بیدار شدن انسان در این ساعات، لذت و شعف نصیب او می‌شود که بی‌شک بر زندگی او تا آخر روز تاثیرگذار است. ولی اگر کسی عادت به دیر خوابیدن یا در روز خوابیدن داشته باشد، الگویی ترشح این هورمون، به سرعت تغییر کرده و تبعات درازمدت آن گریبان‌گیر وی خواهد شد. همچنین در بدن انسان، مواد شبیه به مورفین، به نام آندروفین‌ها و آنکفالین‌ها هم اثر مستقیم روی بخش‌های مختلف بدن از جمله عضلات اسکلتی دارند و منجر به آسایش عضلانی در طول روز می‌شوند. اگر فردی در ساعت 10 شب بخوابد و ساعت 5 صبح بیدار شود (در حدود 7 ساعت خواب)، در ساعت حدود 1 بامداد در بدن او آندروفین و آنکفالین‌ها ترشح شده و در طول روز موجب آسایش عضلانی شخص می‌شود. اما اگر 12 شب بخوابد و ساعت 10 صبح روز بعد بیدار شود (حدود 10 ساعت خواب)، ترشح آندروفین‌ها و آنکفالین‌ها به میزان کافی نخواهد بود و در نتیجه، آسایش عضلانی کافی به فرد دست نخواهد داد. پس هر چه فرد، شب دیرتر به خواب رود و در عوض خواب صبح بیشتر به درازا بکشد، احساس خستگی و کوفتگی عضلانی شخص بیشتر خواهد شد. با گذشت 45 دقیقه از خواب انسان، خواب وارد مرحله‌ی حرکت سریع چشم‌ها می‌شود که این مرحله 15-10 دقیقه ادامه دارد. در طول یک خواب 8 ساعتی در یک فرد طبیعی، همه مرحله حرکت سریع چشم‌ها حدود 90 دقیقه طول می‌کشد که بیشتر آن در ساعات نزدیک صبح رخ می‌دهد. در علم جدید اثبات شده که بیماری افسردگی، یکی از نمودهای مهم افزایش مدت خواب با حرکت سریع چشم‌ها نسبت به حالت طبیعی است. یکی از مکانیسم‌های عمل داروهایی که به عنوان ضد افسردگی سه حلقه‌ای (TCA)، برای درمان افسردگی در پزشکی نوین تجویز می‌شود، این است که جلوی خواب با حرکت سریع چشم‌ها را می‌گیرند. از سوی دیگر پژوهش‌ها نشان می‌دهند که کاهش زمان خواب با حرکت سریع چشم‌ها، افراد را دچار بی‌خوابی و خستگی نمی‌کند. حال جالب اینجاست که زمان نماز صبح به گونه‌ای است که سبب کاهش قابل ملاحظه‌ی میزان خواب با حرکت سریع چشم‌ها می‌شود؛ چون بیشتر این مرحله از خواب، در نزدیکی‌ صبح اتفاق می‌افتد و اگر شخص خود را ملزم به بیداری صبحگاهی بداند، در حقیقت جلوی ورود به بخش قابل توجهی از مرحله خواب با حرکت سریع چشم‌ها را گرفته است. نماز صبح در همه‌ی طول سال، با در نظر گرفتن تغییرات ناشی از حرکات وضعی و انتقالی زمین، زمان ثابتی است و به موقع بیدار شدن هر صبح، بهترین حالت خواب محسوب می‌شود که مانع ایجاد افسردگی و بسیاری از بیماری‌های عصبی و مغزی خواهد شد.