با شناسایی طبع خود، همیشه سالم بمانید

به گزارزش مملکت آنلاین ،

طبع (مزاج) انسان‌ها

این را می‌دانیم که طبع (مزاج) در انسان، هم ارثی و ژنتیکی است و هم تا حدودی اکتسابی و قابل تغییر به وسیله‌ی غذاها می‌باشد. در ابتدا هر کسی، بسته به شرایط خاص ژنتیکی، محل زادگاه و زمان تولد طبعی خاص دارد که با او زاده می‌شود.

اما در گذر زمان و در طول عمر بسته به عوامل جوی، محیطی، آب و هوا، نوع خوراک و نوع علایق و شیوه‌ی زندگی طبع او نیز تغییر می‌کند. به عنوان مثال ممکن است فردی که در سنین نوجوانی گرم مزاج بوده در میانسالی سرد مزاج شد.

انواع مزاج‌ها

مزاج‌ها در غذاهای ایرانی به طور عمده سه نوع است. سرد، گرم و معتدل؛ و در انسان‌ها چهار نوع است: صفرا، سودا، خون و بلغم. البته هر فردی دو نوع مزاج دیگر نیز دارد، مزاج سر و گردن و مزاج دل، روده و شکم که گاه مزاج این دو با عکس هم هستند، یعنی سر و صورت گرم و د ل و روده سرد یا بالعکس.

ممکن است شخصی دارای مزاج کامل و متعادل در هر دو قسمت سر و تنه باشد. البته تقسیم‌بندی‌های دیگری هم در مزاج وجود دارد که از این بحث خارج می‌باشد، اما اشاره‌ای به آن می‌کنیم. مزاجی که بر اساس طبایع چهارگانه‌ی آب، آتش، خاک و باد است.

به جدول زیر نگاه کنید:

گذشتگان تمام موارد موجود در بدن را به چهار طبع تقسیم کرده‌اند. با توجه به کلی بودن این چهار طبع، کلیه‌ی مواد تشکیل دهنده‌ی بدن در آن جای می‌گیرند. به جدول زیر توجه کنید:

مزاج‌های چهارگانه و عناصر چهارگانه

عناصر چهارگانه‌ی موجود در طبیعت و طبع هر کدام از آن‌ها

گذشتگان معتقد بودند که عدم تعادل هر کدام از این مزاج‌ها باعث بروز بیماری می‌شود. نه تنها بیماری‌های جسمی، بلکه آن‌ها حتی تغییر خلق‌وخو، حالات روحی و بیماری‌های روحی و روانی (حتی جنون) را به علت عدم تعادل این مزاج‌ها می‌دانستند، که بی‌ربط نیز نبود.

چرا که به عنوان مثال اگر به وسیله‌ی پرخوری و یا خوردن غذاهایی با طبع گرم کار کبد را بالا ببریم به گونه‌ای که بیش از حد کار کند و منجر به تولید صفراوی زیادی شود، و این صفرا در خون وارد شود به واسطه‌ی رفتن درون روده‌ها و بازجذب از طریق دیواره‌ی روده و یا از طریق سرریز کردن در درون خون از داخل کبد باعث می‌شود که میزان صفرای خون بالا رفته و این صفرا در بافت‌های نرم بدن چون مغز رسوب کند، سپس فعالیت مغز کم شده و حالات روحی خاصی را به دنبال می‌آورد، مانند افسردگی، کم تحرکی و کم‌هوشی که اگر این حالات به موقع درمان نشوند، به دنبال آن افسردگی مداوم و طولانی‌مدت و بیماری روانی پیش می‌آید.

ابوعلی سینا نیز می‌گوید: همه‌ی بیماری‌ها با خوردن درمان می‌شوند. پس عدم تعادل این مزاج‌ها در بدن باعث به وجود آمدن مشکلات و بیماری‌ها می‌شود. پس با توجه به اهمیت مساله‌ی طبع و مزاج، سعی کنید طبع و مزاج خود را بشناسید.

طبع (مزاج) چیست؟

طبع خاصیت مواد و عناصر است که از میوه‌ها، سبزیجات و محصولات کشاورزی به دست می‌آید و ما آن را به صورت غذا درست کرده و مصرف می‌کنیم.

طبع ذاتی خوردنی‌ها، میوه‌ها و محصولات بسته به میزا عناصر درون آن‌ها گرم، سرد و یا معتدل است. از طرفی اینکه چه چیزی گرم یا سرد است و چه عاملی این حالت را به وجود می‌آورد. بسته به دو حالت دارد:

1- حالت و طبع ذاتی آن غذا.

2- حالت و طبعی که پس از ورود در بدن شخص به وجود می‌آورد.

این دو عامل باعث به وجود آمدن طبع یک غذا و خوردنی می‌شوند. مزاج نیز همان طبع است اما در مورد انسان به کار می‌رود، مزاج هر شخص می‌تواند گرم، سرد یا معتدل باشد.

تقسیم‌بندی مزاج‌ها در هر فرد

در هر فرد تمام بدن از نظر مزاج به سه قسمت تقسیم می‌شود:

1- سر و صورت

2- دل و جگر

3- معده و روده (دستگاه گوارش)

ممکن است در هر فرد یا این سه، دارای یک مزاج یا دارای سه نوع، و یا دارای دو نوع مزاج متفاوت باشند. در انسان‌های کاملا سالم این سه متعادلند. اما در صورت اختلال سه قسم مذکور بدن فرد پیوسته احساس ناآرامی و بیماری می‌کند. در یک فرد سالم هر سه قسمت خوب کار می‌کنند و متعادل می‌باشند.

اما در افراد مختلف بسته به نوع تغذیه، ژنتیک، اعمال و شیوه‌ی زندگی گاه این سه قسمت ساز مخالف با هم می‌زنند و نامتعادل می‌شوند، در همین موقع است که شخص احساس بیماری می‌کند، و باید با تغییر نوع تغذیه و استفاده از عرقیات گیاهی درمان شود.

طبع سرد و گرم غذا یعنی چه؟

طبع گرم یعنی حالتی که ماده و عنصری (میوه و غذایی) در درون خودش چه میزان انرژی دارد و انرژی آن از چه عناصری است. آیا گلوکز بیشتری دارد، یا نشاسته؟ میزان قندش چقدر است؟ چه میزان پروتئین دارد؟ چه میزان فسفر و کلسیم دارد؟ کدام بیشتر است؟

وقتی این غذا و یا عنصر خاص در بدن قرار می‌گیرد، عامل تحریک و تولید کدام ماده و کدام آنزیم است؟ اگر قند خالص، چربی و پروتئین‌های آزاد شده‌ی ماده‌ای زیاد باشد آن ماده‌ی غذایی گرم است.

نکته: اگر چه نشاسته خود از قندهای ساده‌تری تشکیل شده، اما خود قندی پیچیده است و در بدن باید چندین بار شکسته شود، منظور ما از قند خالص گلوکز است که قند ساده و قابل جذبی در بدن می‌باشد. در این‌جا برای شناخت بهتر طبع گرم و سرد خوردنی‌ها نکاتی را یادآور می‌شوم:

*به طور کلی مواد انرژی‌زا دارای طبع گرمند و موادی که دیر هضم بوده و طول می‌کشد تا انرژی آن‌ها آزاد شود سردند.

*موادی که بلافاصله بعد از ورود به بدن باعث ایجاد و تولید آنزیم‌های فعال می‌شوند، گرمند و موادی که دیرتر این کار را انجام می‌دهند سردند.

*موادی که کبد را فعال می‌کنند گرم و موادی که فعالیت کبد را کند می‌کنند سردند.

*موادی که باعث تولید و ترشح صفرا می‌شوند گرمند و موادی که نیازی به صفرا ندارند و بالعکس نیاز به (اسید) دارند سردند.

*مواد قندی گرمند.

*موادی که سوخت و ساز بدن را بالا می‌برند گرم و موادی که ذخیره‌ی غذا را در بدن بالا برده و سوخت و ساز را پایین می‌آورند سردند.

چگونه طبع (مزاج) خود را بشناسیم؟

*اگر آدم خونسردی باشید طبع سردی دارید و اگر فردی حرارتی، آتشین مزاج و عصبانی باشید طبع گرمی دارید.

*اگر از هوای سرد و خنک (زمستان) خوش‌تان می‌آید فردی گرم مزاج هستید و اگر از گرما و تابستان بیشتر خوش‌تان می‌آید فردی سرد مزاج هستید.

*اگر پیوسته دوست دارید آب بسیار سرد، تگری (آبی که از روی یخ بیاید) بنوشید فردی گرم‌مزاج هستید و اگر دوست دارید آب را معمولی و خنک بنوشید فردی سرد مزاج هستید.

*اگر بعد از خوردن غذاهایی با طبع سرد، دل و روده‌تان به هم پیچید، و به سختی آن را هضم کردید فردی سرد مزاج هستید و اگر بعد از خوردن غذاهایی با طبع سرد احساس راحتی و آرامش کردید فردی گرم مزاج هستید.

*اگر وقتی خوراکی‌هایی با طبع گرم می‌خورید مانند: عسل، سر و صورت‌تان پر از جوش می‌شود طبع گرم دارید. ولی اگر بعد از خوردن این مواد اندکی سرحال‌تر شده و پرانرژی می‌شوید و سر و صورت‌تان هم جوش نمی‌زند و حال بهتری پیدا می‌کنید، فردی سرد مزاج هستید.

*اگر تمایل به یک جا ماندن دارید و اهل سفر نیستید آدم سردمزاجی می‌باشید و اگر از یک‌جا ماندن بی‌زارید و پیوسته دوست دارید گردش کنید و آرام و قرار ندارید فرد گرم مزاجی هستید. شما می‌توانید با یکی از روش‌های فوق طبع و مزاج خود را بشناسید و بر اساس آن غذاهای سازگار با طبع و مزاج خود را بیشتر مصرف کنید و از غذاهای دیگر پرهیز کنید. (البته حالت تعادل و مزاج متعادل هم داریم.) مزاج می‌تواند در یک روز و یا در فصل‌های مختلف تغییر کند، به ویژه با غذاهای مختلف می‌توان مزاج را با اختیار به تعادل رساند. اگر به این نکات توجه شود و در زندگی پیوسته به کار گرفته شوند، افراد حال بهتری داشته و احساس راحتی و آرامش بیشتری کرده و نیاز کمتری به دکتر دارند و خواهند داشت.

به عنوان مثال: اگر دقت کنید می‌بینید همه‌ی غذاها بر اساس سردی و گرمی‌شان درست می‌شوند. یعنی عناصر و مواد تشکیل دهنده‌ی یک غذا طوری کنار هم قرار می‌گیرند که اثر همدیگر را خنثی کرده و غذایی متعادل درست می‌کنند. مثلا به غذای باقالی پلو با شوید توجه کنید. برنج طبعی سرد دارد، شوید طبعی گرم دارد، باقلا طبعی سرد دارد و سیر طبعی گرم دارد.

برنج و باقلا سرشار از نشاسته است و به راحتی در بدن تبدیل به چربی شده و ذخیره می‌گردند و سردند، برای اینکه سردی آن‌ها شکسته شود و به طبع متعادل برسد به آن شوید و سیر اضافه می‌کنند، تا پس از ورود به بدن هضم و جذب آن آسان‌تر شود، زیرا آنزیم‌هایی که در سیر موجود است باعث شکسته شدن چربی‌ها و مواد موجود می‌شود و سوخت و ساز را بالا می‌برد. پس نیاکان ما با توجه به طبع مواد در یک غذا آن را درست می‌کرده‌اند.

طبقه‌بندی طبایع مختلف

(خنک، سرد، یخ)، (گرم، آتشی)، (نه گرم و نه سرد یا معتدل).

به نظر می‌رسد بین طبع خنک و سرد و یخ تفاوت‌هایی باشد، اگر چه همگی از یک خانواده هستند (اما خنک یعنی کمی سرد و یخ یعنی خیلی سرد.) همچنین بین طبع گرم و آتشی هم تفاوت‌هایی وجود دارد. طبع آتشی از گرمی خیلی زیادی برخوردار است. مردم مزاج و طبع معتدل را معمولا (نه سرد، نه گرم) می‌گویند. خنکی زیر مجموعه‌ی طبع سرد است اما از آن کمتر.

نقدی بر پزشکی امروز

وقتی طبع غذاها را ندانیم و از روش گذشتگان استفاده نکنیم و آن را به باد فراموشی بسپاریم و روش‌های سنتی و قدیمی را نقد کنیم و حتی آن‌ها را مسخره کنیم و انجام‌شان ندهیم، این می‌شود که امروزه بیمارهای زیادی چون دیابت (قند) و چربی‌ خون پدیدار شده و در هر خانه‌ای، یک نفر به قند خون و یا چربی خون مبتلاست. تکنولوژی طب جدید هنوز تعریف درستی از گرمی و سردی ارائه نداده یا از آن بی‌اطلاع است و یا با ناآگاهی و با تکبر و غرور علمی آن را رد می‌کند. چیزی که جزء لاینفک حیات آدمی است و به هیچ وجه نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

وقتی با پزشکی از طبع گرم و سرد سخن می‌گوییم با پرستیژی عالمانه می‌گوید:

«ما در پزشکی چیزی به نام طبع سرد و گرم نداریم.» اما دریغ و افسوس، مگر علم پزشکی امروز چه قدر قدمت دارد. طب سنتی تمامی پایه‌های خود را بر چهار مزاج اصلی نهاده و درمانش نیز با برنامه‌ریزی بر همان‌ها بوده. اما طب جدید به طور کلی رابطه خود را با مزاج قطع کرده و به قول خودش آن را زیر میکروسکوپ نمی‌بیند. هر چند که امروزه بعضی از پزشکان به طب سنتی روی آورده و کار خود را تلفیقی انجام می‌دهند که موفق هم بوده‌اند. البته در رشته‌های جدید پزشکی چون پزشکی همیوپاتی نیز اصول طب سنتی و توجه به مسائلی غیر از دارو و همچنین توجه به مسائل روحی برای مداوای بیمار به چشم می‌خورد که البته موفق هم بوده است.

موازی بودن طب سنتی و علم پزشکی

باید دانست که علوم جدید در همه‌ی موارد دنباله‌رو و تکمیل کننده و ادامه‌ی سیر علوم قدیم نبوده‌اند. از جمله علوم مربوط به عناصر چهارگانه و طبایع (مزاج‌ها) در وجود آدمی و طبیعت، به ویژه در طب سنتی که بر پایه این چهار عنصر اصلی، درمان خود را انجام می‌داد. اما طب جدید اصول دیگری دارد و بیشتر بر پایه‌ی برخی علوم به ویژه شیمی استوار است (تجویز مواد شیمیایی به صورت‌های گوناگون قرص و آمپول) اگر چه در دهه‌های اخیر خود پزشکان به نقص این روش پی برده‌اند و روش‌های جدیدی در کنار داروهای شیمیایی به مدد تکنولوژی به وجود آمد. روش‌هایی چون فیزیوتراپی، لیزر درمانی و آب درمانی.

اما در مجموع علم پزشکی دنباله‌رو و تکمیل شده‌ی طب سنتی نبود، بلکه خود مبدأ دیگری داشت و در کنار و موازی با طب سنتی قرار گرفت و رشد خود را آغاز کرد، به گونه‌ای که هر دو به صورت مستقل از هم به درمان می‌پردازند.

از طرفی برای یک بیماری تنها یک روش درمان وجود ندارد، بلکه برای درمان یک بیماری راه‌ها و روش‌های مختلفی وجود دارد و از راه‌های گوناگون و متفاوتی می‌شود آن را درمان کرد. در یک رشته‌ی علمی مثلا علم پزشکی برای یک بیماری تنها یک روش درمانی شیمیایی وجود دارد که متداول شده و از آن استفاده می‌کنند، اما در شاخه‌های دیگری چون طب سنتی روش‌های هم وجود دارد و حتی در روش‌های متفاوتی چون ورزش درمانی (یوگاتراپی) باز درمانی متفاوت هست و در شاخه‌های دیگر علمی روش‌هایی دیگری وجود دارد. وقتی می‌گوییم روش‌های مستقل و متفاوت نه اینکه یک بیماری در علم پزشکی با فلان داروی شیمیایی و در طب سنتی با فلان عرق گیاهی درمان می‌شود، خیر به جز این مساله منظور این است که روش‌های دیگری غیر از دارو مثلا درمان با هیپنوتیزم، درمان با آب سرد، روان‌کاوی و روان‌درمانی، آب درمانی و درمان فقط با نوع تغذیه می‌تواند وجود داشته باشد.

پس باید بدانیم روش‌های درمان علم پزشکی که بنا نهاده شده ادامه‌ی طب سنتی نبود، هر چند از آن در جاهایی بهره گرفته شده است، اما مستقل و مجزا از صفر شروع کرده و امروز به این‌جا رسیده است. وقتی هم گفته می‌شود مبنای علوم قدیم و طب سنتی بر چهار عنصر کلی است، نباید تصور کرد که این مساله برای زمانی است که دانشمندان فقط چهار عنصر می‌شناختند. خیر این تصور غلطی است، بلکه منظور این است که این‌ها چهار عنصر کلی حیات هستند و هر چه عنصر هست در این چهار مجموعه‌ی کلی قرار دارند.

علت طبع گرم و سرد چیست؟

هر چند وجود موادی چون قند و پروتئین‌ در خوراکی‌های گرم مشهود است، اما سبب طبع گرم و سرد را نمی‌توان تنها در این عناصر جست‌وجو کرد. بلکه خاصیت‌های دیگری چون وجود بعضی اسیدها یا آنزیم‌ها و مواد معدنی و ویتامین‌ها را در به وجود آمدن نقش طبع باید در نظر داشت، ماست (ماستی که از شیر گاو درست می‌شود) اگر چه سرشار از پروتئین است اما طبع سرد دارد، که گویا این طبع به علت وجود اسید لاکتیک موجود در آن می‌باشد. (ماستی که از شیر گاومیش درست می‌شود طبع گرم دارد.) وجود عناصر دیگری چون فسفر، کلسیم و پتاسیم نیز نقش مهمی در تعیین خاصیت گرمی و سردی غذاها دارند.